Lideri Evropske unije (EU) nisu se na večeri u ponedjeljak u Briselu uspjeli dogovoriti oko drugog mandata Ursule von der Leyen na čelu najviše izvršne vlasti. Za većinu posmatrača u sjedištu EU to je neočekivani ishod neformalnog zasjedanja evropskih lidera imajući u vidu objektivnu moć njenog bloka desnog političkog centra u svim glavnim evropskim institucijama. Za druge je najnoviji zaplet očekivan prvenstveno zbog višedecenijskog zataškavanja kadrovskih problema o kojima se ne želi otvoreno govoriti. Za von der Leyen je to svakako nelagodni poraz.
AP Foto-servis
OPTIMIZAM BEZ POKRIĆA
Danima nakon desetih evropskih izbora za Evropski parlament koji su završeni 9. juna, čelnici sve defektnije „evropske lokomotive“, njemački kancelar Olaf Scholz i francuski predsjednik Emmanuel Macron, uvjeravali su domaću i evropsku javnost da će ovoga puta dogovor oko najviših funkcija u Briselu biti „brži i lakši u odnosu na prošle izbore“. Imali su očigledno u vidu nikad veću potrebu za kontinuitetom na čelu evropskih institucija zbog ozbiljnosti sigurnosne situaciji u Evropi u kojoj je ratna kataklizma pred vratima (zahvaljući i lošem evropskom liderstvu); te zbog zastoja u realizaciji evropskih prioriteta. Nervoza je i zbog potencijalnog povratka bivšeg američkog predsjednika Donalda Trumpa u Bijelu kuću u novembru, koji je već na početku svog prvog mandata za EU rekao da je „neprijateljska“, a za NATO da je „zastarjela organizacija koju treba raspustiti“.
Da „za sada nema dogovora" prvi je novinarima kasno u ponedjeljak saopštio predsjednik Evropskog vijeća Charles Michel, neskriveni protivnik reizbora sadašnje predsjednice na još jedan petogodišnji mandat. Potvrdio je da se rasprava vodila, i vodiće se, o tri imena „za sada“. Ko su još potencijalni kandidati nije otkrio ali je u kraćem neformalnom razgovoru s grupom novinara s uočljivim cinizmom podsjetio kako je uoči evropskih izbora 2019. i sama van der Leyen „neočekivano uskočila u vagon za Brisel nakon što je neko odlučio da iz tog vagona neočekivano iskrca tadašnjeg glavnog kandidata Manfreda Webera“ člana njemačke Kršćansko-socijalne unije (CSU) koja je također dio narodnjačkog bloka čiji je čak i predsjednik.
KO SU KANDIDATI?
Brzo nakon evropskih izbora od prije desetak dana vladao je gotovo uvjerljivi konsenzus oko liste najozbiljnijih kandidata za četiri najviše funkcije u Briselu.
Za mjesto predsjednice Evropske komisije niko nije bio izgledniji od dosadašnje predsjednice, kontroverzne Njemice von der Leyen (65) iako je već mjesecima pod istragom evropskih istražitelja zbog navodnog stotinama miliona eura vrijednog šurovanja s Pfizerom u vrijeme covid-pandemije. Kao članica njemačke Kršćansko-demokratske unije (CDU) ima podršku većine evropskih pučkih stranaka koje su i nakon nedavnih izbora za EP očuvale poziciju najjačeg političkog bloka u Evropskom parlamentu. Od donedavnog socijalističkog portugalskog premijera Antónia Coste (63) niko do ovog ponedjeljka nije bio izgledniji za fotelju predsjednika Evropskog vijeća. Mlada Maltežanka desnog političkog centra, Roberta Metsola (45), već je viđena kao reizabrana šefica Evropskog parlamenta kojim poslušnički kormilari od januara 2022. godine. A tek malo starija aktuelna estonska premijerka Kaja Kallas (47), visoko je kotirala kao nova šefica vanjske i sigurnosne politike umjesto vidno iscrpljenog Španjolca Josepha Borrella (77).
ŠOK ZA ŠOKOM
Nade su se i ovoga puta temeljile na rutini staroj decenijama po koj su glavne pozicije u bloku dijeljene između trojne koalicije tradicionalnih političkih grupa: evropskih narodnjaka desnog centra (EPP), socijalista i demokrata (S&D) i liberala (LD). Ovoga puta i tradicija i rutina su iznevjerili.
Na ovomjesečnim evropskim izborima samo prva grupa parlamentarnih stranaka (EPP) neznatno je povećala broj poslanika. Druge dvije su pale, a najveći poraz su pretrpjeli stranke „evropske lokomotive“, francuskog predsjednika Emmanuela Macrona i njemačkog kncelara Olafa Scholza. I jedan i dugi su već mjesecima u slobodnom političkom padu s krajnjom neizvjesnošću njihovih državničkih mandata. Dezorjentiranost evropskih lidera izazvala je i Macronova brzopotezna odluka da raspusti nacionalnu Skupštinu i već za kraj ovog mjeseca zakaže prvi krug krajnje neizvjesnih vanrednih nacionalnih izbora.
POHLEPA EPP-a
Glavnu čorbu tokom neformalnog zasijedanja evropskih lidera u ponedjeljak uveče prvi su, kako sada stvari stoje, zakuhali lideri iz tabora već spominjanih nacionalnih stranaka desnog centra (EPP) koji su poneseni ubjedljivom, iako ne i većinskom, pobjedom za Evropski parlament, zatražili neočekivane ustupke u pogledu najviših fotelja i u pogledu nadležnosti. Smatrajući definitivnim i nespornim odlukama ovog bloka o obnovi mandata za von der Layen na funkciji predsjednice Komisije i Roberte Mastsole za predsjednicu EP, ovoga su puta zahtijevali da se socijalisti i demokrati (S&D) odreknu polovice pripadajućeg petogodišnjeg mandata namijenjenog predsjedniku Evropskog vijeća. Takva pohlepa je, tvrde dobro obaviješteni izvori iz Evropskog vijeća, izazvala „razumljivo negodovanje i svađu kakvu odavno na samitu lidera nismo doživjeli“.
I italijanska premijerka Giorgia Meloni je iz nedavnih evropskih izbora izašla kao veliki pobjednik. Takva pozicija joj je omogućila da se i na ovom, kao i tek završenom samitu G7 tokom vikenda u njenoj zemlji, počne nametati s pozicije evropskog super-lidera. Svjesna trenutne uspaničenosti u taboru dosadašnjih kolmirala na evropskom brodu, Meloni je, tvrde isti izvori iz Evropskog vijeća, ovoga puta čak davala „ton i smjer tokom vruće kadrovske debate“.
Sve do ovog samita mlada italijanska premijerka je bila formalno isključena iz ekipe glavnih pregovarača u koju su se, a ko bi drugi, samoinicijativno ugurali upravo dvojica najvećih gubitnika nedavnih evropskih izbora, francuski predsjednik i njemački kancelar. To bi također mogao biti jedan od razloga najnovijih napetosti na "kadrovskom samitu".
PANIKA S RAZLOGOM
Melonijeva je, tvrde isti izvori, polazila od činjenice da je ovo neveselo zasijedanje evropskih lidera po svojoj suštini neformalnog i neobavezujućeg karaktera, te da je ovoga puta trebalo razgovarati prvenstveno o rezultatima evropskih izbora i njegovim refleksijama na evropske politike u narednih pet godina, a ne o konkretnim imenima za najviše položaje u Uniji. O tome bi se po njenom sudu trebala povesti prvo rasprava u državama članicama nakon usaglašenih smjernica na ovom neformalnom samitu, sve do narednog formalnog okupljanja lidera krajem ovog mjeseca čiji su zaključci i odluke obavezujući.
Dobro 'popaprena' večera evropskih lidera održana ovog ponedjeljak u Briselu završena je u razočaravajućem tonu po predstavnike najbrojnije političke frakcije u Evropskom parlamentu (EPP) i za von der Leyenovu, a ohrabrujuće za socijal-demokrate i desnicu. Radikalno desni blok je ponovo najviše na dobitku kao i na tek održanim evropskim izborima: što je gore po vodeće stranke u Evropskom parlamentu, to je bolje za njihovu ideologiju „manje Unije“!
Novonastala panika u Briselu je razumljiva. Desetak dana do novog samita je premalo za prevazilaženje nagomilanih frustracija izazvanih ratom u Ukrajini i Gazi, te sve očiglednijim nejedinstvom o strateškim odlukama unutar bloka. Ostaje nada da će dogovor o vodećim funckijama biti postignut do sredine jula za kada je planirano inauguraciono zasjedanje Evropskog parlamenta. Tada bi trebalo biti i prvo glasanje o novom predsjedniku ili predsjednici Komisije za čije su predlaganje nadležni upravo čelnici EU.
Ako se takva predviđanja obistine, bio bi to veliki napredak u odnosu na prethodne evropske izbora 2019. kada su pregovori oko formiranja evropske vlasti u mandatu 2019.-2024. trajali šest mjeseci pa je opet izabrano rukovodstvo koje je po trenutnom stanju u Evropi i stanju u bloku, najnekompetentnije u historiji Unije.